FIFO, LIFO ve FEFO Nedir? Depo Stok Çekme Kuralları

Depo stok çekme yönetiminde kârlılık ile zarar arasındaki ince çizgi, doğru stok çekme kuralını uygulamaktan geçer. FIFO, LIFO ve FEFO; deponuzdaki ürünlerin hangi sırayla sevk edileceğini belirleyen temel algoritmalardır.

Rastgele yapılan bir seçim, masum bir hata değildir. Son kullanma tarihi geçmiş bir ürünün müşteriye gitmesiyle doğacak itibar krizine ya da depoda unutulup çürümeye yüz tutmuş “ölü stoklara” davetiye çıkarmaktır. Bu karmaşayı matematiksel bir disipline dönüştüren sistemin adı stok çekme kurallarıdır.

Bu rehberde; zamanın akışına (FIFO), yığının tepesine (LIFO) ve ürünün biyolojik saatine (FEFO) odaklanan bu yöntemlerin farklarını, kullanım alanlarını ve dijital depo yönetimindeki yerini inceleyeceğiz.

Stok Çekme Kuralları Neden Önemlidir?

Bu algoritmalar, hangi ürünün “şimdi”, hangisinin “sonra” sevk edileceğine karar verir. Doğru kurgulanmadığında depo, bir lojistik merkezi olmaktan çıkar, sermayenin eridiği bir alana dönüşür.

• Verimlilik: Operatörlerin ürün arama süresini kısaltır.
• Maliyet Kontrolü: Ürünlerin bozulmasını veya demode olmasını engeller.
• Müşteri Memnuniyeti: Taze ve doğru ürünün sevk edilmesini sağlar.

FIFO Nedir?

FIFO (First In, First Out), yani “İlk Giren İlk Çıkar”; depoya kronolojik olarak ilk giren ürünün, sevkiyat sırasında ilk çıkmasını sağlayan prensiptir. Özellikle modası geçme riski olan, teknolojik ömrü bulunan veya “ölü stok” oluşumunu engellemek isteyen operasyonlarda tercih edilir.

Bu yaklaşımda depo, adeta tek yönlü akan bir nehir gibi işler: Kapıdan ilk giren, çıkışa en yakın olandır.

Kullanım Alanları ve Stratejik Değeri

• Trend Hassasiyeti: Moda, tüketici elektroniği veya sezonluk ürünler gibi “zamana yenik düşen” sektörlerde hayati önem taşır. Bir akıllı telefon rafta bekledikçe bozulmaz ama değeri “buharlaşır”. FIFO, ürünün ticari ömrünü korur.
• Ambalaj ve Fiziksel Yıpranma: SKT’si olmayan ancak uzun süre rafta beklediğinde ambalajı solan, tozlanan ürünler için idealdir.
• Stok Devir Hızı: Perakende devleri, stokun sürekli taze kalması ve depoda “yaşlanmaması” için FIFO’ya güvenir.

LIFO Nedir?

LIFO (Last In, First Out), yani “Son Giren İlk Çıkar”; depoya en son giren ürünün ilk olarak sevk edilmesidir. Modern perakende ve gıda lojistiğinde genellikle kaçınılan bir yöntem olsa da, bazı operasyonel ve finansal senaryolarda zorunlu bir tercihtir.

Hangi Depolarda Mantıklı?

• Derin İstifleme: Bazı senaryolarda kuralları doğrudan fiziksel gerçeklik koyar. Kömür, kum veya üst üste yığılmış paletler; en alttaki ürüne erişimi operasyonel açıdan imkansız hale getirir. Dolayısıyla mevcut fiziksel koşullar, en üstte duran (son gelen) ürünü ilk sırada almayı zorunlu kılar.
• Enflasyonist Kalkan: LIFO, sadece fiziksel bir hareketi değil; aynı zamanda bir muhasebe stratejisini temsil eder. Sistem, özellikle enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde son giren (yani maliyeti daha yüksek olan) ürünü satışa konu eder. Bu hamle, kağıt üzerindeki kâr oranını aşağı çeker ve vergi planlamasında işletmeye stratejik bir avantaj kazandırır. (Not: Ancak bu stratejinin geçerliliği, yerel vergi mevzuatlarına ve muhasebe standartlarına göre değişiklik gösterir.)
• Dayanıklı Mallar: SKT riski taşımayan hırdavat veya inşaat malzemelerinde operasyonel hızı artırır.

FEFO Nedir?

FEFO (First Expired, First Out), yani “Son Kullanma Tarihi İlk Çıkar”; depoya giriş tarihine bakılmaksızın, son kullanma tarihi (SKT) en yakın olan ürünün önceliklendirilmesidir.

Bu kural, lojistiğin “doktoru”dur. Giriş tarihine kördür; o sadece “kimin süresi doluyor?” sorusuna bakar.

Kullanım Alanları ve Risk Yönetimi

• Hassas Sektörler: Gıda, ilaç, kimya ve kozmetik.
• Fire Yönetimi: Depoya dün giren bir yoğurt paletinin SKT’si, depoya bir ay önce giren bir konserveden daha yakın olabilir. FEFO, imha maliyetlerini ve müşteri sağlığıyla ilgili riskleri minimize eder.

İşletmeniz İçin Doğru Kural Hangisi?

Doğru kuralı seçmek için envanterinizin “karakterini” analiz etmelisiniz. Modern bir depoda birden fazla kural aynı anda, farklı koridorlarda işleyebilir.

• Ürününüz (Bozulabilir mi)? Cevap Evet ise tartışmasız FEFO.
• Ürününüz “demode” olabilir mi? Cevap Evet ise FIFO.
• Ürününüz “yığın” halinde ve ölümsüz mü? Cevap Evet ise operasyonel hız için LIFO.

En büyük stratejik hata, tek bir kuralı tüm depoya körü körüne uygulamaktır.

Algoritmayı Bozan İstisnalar

Stok çekme kuralları, işlevini yalnızca “satılabilir” (available) stoklar üzerinde gösterir. Depo ekosisteminde bazı durumlar, bu kuralları “override” eder (geçersiz kılar):

1. Karantina (Quarantine): Kalite kontrolden geçmemiş veya şüpheli görülen ürünler. FEFO’ya göre tarihi en yakın olsa bile, sistem bu ürüne dokunulmasına izin vermez.
2. Hasarlı Ürün: Fiziksel kusuru olan ürün, satış havuzundan izole edilmelidir.
3. Rezerve Stok: VIP bir müşteri veya özel bir kampanya için ayrılan stoklar genel siparişe kapatılır.

Teoriden Dijital Pratiğe

Yönetim kurulunda “FEFO uyguluyoruz” demek kolaydır; ancak sahada, soğuk bir depoda çalışan operatörün elini doğru ürüne uzatmasını sağlamak teknoloji işidir.

1. Akıllı Etiketleme: Her palet veya koli, kimliğini (giriş tarihi, SKT) taşıyan bir barkodla konuşmalıdır.
2. El Terminalleri (The Digital Verify): Operatör yanlış ürüne yöneldiğinde, el terminali “DUR!” demelidir: “Yanlış Ürün! Arkada daha eski tarihli bir parti var, onu almalısın.”
3. Dinamik Adresleme: Sistem, SKT’si yaklaşan ürünü, toplama alanına (picking area) en yakın “sıcak bölgeye” yönlendirmelidir.

Sık Yapılan 5 Hata

1. Tek Kuralın Diktatörlüğü: Tüm depoda, ürün ayrımı yapmaksızın sadece tek yöntem uygulamak.
2. Karışık Palet Kaosu: Farklı SKT’li ürünleri aynı palette saklayıp, sisteme tek bir tarihle kaydetmek (Veri kirliliği).
3. İnsan Hafızasına Güvenmek: Kuralları sistem yerine personelin inisiyatifine bırakmak.
4. Veri Giriş Hataları: Mal kabulde SKT verisinin yanlış girilmesi, tüm FEFO algoritmasını çökertir.
5. Blokaj Körlüğü: İadesi gelen veya karantinadaki ürünün yanlışlıkla sağlam stok gibi rafa kaldırılması.

StokBar ile Dijital Zeka

Karmaşıklaşan stok kurallarını manuel listelerle yönetmek, büyüyen işletmeler için sürdürülemez bir yüktür. Yönetim kurulunda “FEFO uyguluyoruz” demek kolaydır; ancak sahada, soğuk bir depoda çalışan operatörün elini doğru ürüne uzatmasını sağlamak teknoloji işidir.

StokBar, bu kuralları alır ve insan hatasından arındırılmış dijital bir zekaya dönüştürür:

• Akıllı Etiketleme: Sistem; her palet veya koliyi, üzerinde giriş tarihi ve SKT bilgisini taşıyan barkodlar aracılığıyla anlık olarak takip eder.

• El Terminalleri (Dijital Doğrulama): Eğer operatör yanlış ürüne yönelirse, sistem anında devreye girer ve “Dur! Arkada daha eski tarihli bir parti var” uyarısını verir.

• Dinamik Yönetim: Siz sadece ürün bazında kuralı (örneğin A ürününde FEFO, B ürününde FIFO) tanımlarsınız; bunun ardından tüm operasyonel süreci algoritma yürütür.

Sonuç olarak; inisiyatife değil veriye dayalı bir operasyon kurar, fire oranlarını minimize eder ve müşteri memnuniyetini standart hale getirirsiniz.

Sıkça Sorulanlar

FIFO ve LIFO arasındaki fark nedir?

FIFO prensibi, depoya ilk giren ürünü önceliklendirerek sevk eder; böylelikle ürünlerin rafta eskimesini engeller. Buna karşılık LIFO, son giren ürünü ilk sıraya alır. Genellikle istifleme zorunluluğu bulunan veya enflasyonist ortamda maliyet avantajı hedefleyen işletmeler bu yöntemi tercih eder.

Gıda ürünleri için hangi yöntem kullanılmalı?

Gıda, ilaç ve kozmetik gibi raf ömrü olan ürünlerde en güvenli yöntem FEFO (First Expired, First Out) yöntemidir. Ürünün depoya ne zaman girdiğine değil, ne zaman bozulacağına bakılır.

LIFO yöntemi yasak mı?

LIFO yasak değildir ancak Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (IFRS) gibi bazı muhasebe standartlarında kullanımı kısıtlanmıştır. Operasyonel olarak (fiziksel akışta) kullanımı serbesttir, ancak muhasebeleştirme tarafında yerel yasalara dikkat edilmelidir.

StokBar ile FEFO takibi yapılabilir mi?

Evet. StokBar WMS, ürünlerin Son Kullanma Tarihi (SKT) ve Lot numaralarını kayıt altına alır. Böylece sistem, toplama işlemi sırasında inisiyatifi ele alarak operatörü doğrudan tarihi en yakın olan ürüne yönlendirir.